Osmanlı Hakimiyetinde Avşarların Tabi Oldukları Türkmen toplulukları

 

Osmanlı hakimiyeti altında Afşarları şu Türkmen grupları arasında görüyoruz.

1- Halep Türkmenleri : Ak-Koyunlu ve Safevilerin, Osmanlı ve Memluklerin aksine Türk göçebe unsurlarına dayanması ve onlara değer vermesi sebebiyle Kuzey Suriye, Güney ve Güneydoğu Anadolu'daki Türk topluluklarının İran'a göçlerine ve bölgedeki Türk nüfusunun azalmasına sebep olmuştur. İran'a gidenler arasında Afşarlardan da önemli gruplar vardı. Bu yüzden Osmanlı egemenliği zamanında bölgedeki Avşarların nü-fusu diğer boylardan daha azdır. Kanuni devrinde Halep Türkmenleri ara-sında Afşarlar, Köpekli, Gündüzlü ve Beylikli Avşarı olmak üzere üç koldan oluşmaktadır.

Halep Sancağı ilk tahrirlerine göre Köpekli Avşarının başında 1520 yılında Turak Bey bulunuyordu. 1526 ve 1536 tahrirlerinde ise ailenin reisi Turak Beyin oğlu Emenlik Bey idi. Ancak 1550 yılından itibaren bu aileden artık söz edilmiyor. Halep Sancağı tahrir defterlerine göre Köpekli Avşarı, 1520'de 9, 1526'da 15, 1536'da 19, 1550'de ise 6 cemaatten oluşuyordu. Köpekli Avşarı obaları şunlardı.

1- Alabaş 2- Alplı Avşarı (diğer adı Kadı-Oğlu) 3- Alplı 4- Aydoğmuş Beğli 5- Balabanlı 6- Bederli 7- Çoban-Beğli 8- Delüler 9- Doymuş Oğlu 10- Duyuranlı 11- Gökçeli 12- Haraçlı 13- Keçilü 14- Kuyumculu 15- Kürt İsma-il 16- Orduy-ı Emenlik Bey b. Turak 17- Papucu Yeni Yer 18- Sekiz 19- Sulu (Sülü) Beğli.

Bu sayılan obalar arasında en önemlileri Ay-Doğmuş Beğli, Sekiz, Alplı ve Deliler obasıdır. Aydoğmuşlu'nun adı Köpek-Oğullarından Ay-Doğmuş Bey'den gelmektedir. Sekiz, 16. Yy'da Urfa'nın Suruç ilçesinde yerleşti. Bu yüzden bu obaya Suruç Avşarı da denir. Alplı, çoğunlukla İ-ran'a göç etti. Deliler ise Halep'te günümüze kadar varlığını korudu. Ay-rıca günümüzde Kayseri başta olmak üzere bir çok ilimizde Deliler Avşarının kurduğu köyler bulunmaktadır.

Gündüzlü Avşarı, Haleb'in Osmanlı egemenliğine girmesinden sonra yapılan ilk tahrire göre 1520 yılında Gündüz Oğlu İbrahim Bey yönetiminde bulunuyordu. 1526'da Derbsak nahiyesinde oturan Gündüzlü'nün iki bey ailesi vardı. Biri yukarıda adı geçen İbrahim Bey, diğeri Hasan Bey oğlu Mustafa Bey idi. 1536 ve 1550 tahrirlerinde ise bu ailenin başında Gündüz-Oğlu Murat Bey vardı. Gündüzlü Avşarının, 1526'da 8, 1536'da 7, 1550'de ise 6 obası vardı. Gündüzlü Avşarı obaları şunlardı.

1- Avşar 2- Pekmezli 3- Boynu Kısalı 4- Çorapoğlu 5- Döneklili 6- Gündüzlü 7- Hemenli 8- Ulamışlı 9- Yıvacıklar.

Halep Avşarları arasındaki son grup olan Beylikli Avşarı ise 1520 ta-rihli Türkmen defterinde "Yörükan-ı Beğlik Avşarı" diye geçmektedir. Bu taife, 1536 ve 1550 yılı tahrirlerinde ise "Taife-i Beğliklü" olarak anılıyor. 1550 ve 1570 yıllarında Bayat boyuna tabi olan Beylikli Avşarının bey ailesi yoktu. 1520'de 6, 1526'da 5, 1536 ve 1550'de 6 cemaatten oluşan Beylikli Avşarının obaları aşağıda verilmiştir. Bu obalardan kethüda adını taşıyanlar sadece 1550 tahririnde yer almışlardır.

1- Avşar Kethüda 2- Beylikli 3- Çunkerli 4- Habilli 5- İslamlı 6- Ka-rabaş Kethüda 7- Maksut Kethüda 8- Nazar Kethüda 9- Oruçlu 10- Tohtemür Kethüda 11- Üçlü.

Burada bir de müstakil Avşar oymağı bulunuyordu. 1550'de 145 nefer olan bu oymak vergiden muaftı. Tahrirlerde bunlardan şöyle bahsedi-liyor. "mezkurların bazı Çerakise zamanında dirlik tasarruf idüp ve bazı dirlik tasarruf idenlerden evladı ve akrabası olup feth-i hakaniden beru bu vilayette vaki olan ılgarlarda atlanup bile bulunup hizmetleri mukabelesinde ziraat ittikleri yerde sahib-i arzına hukuk-u arzıyla resm-i çiftin eda eyledik-ten sonra avarız-ı divaniyeden ve tekalif-i örfiyeden muaf ve mütesellim olıgelmeğin ala haletihi ibka olundu". Ayrıca bu bölgede Sakalsızlı adında bir cemaat vardı ki bunlar, Köpekli soyundan gelen Sakalsız-Oğullarının bakiyesidir. Bu cemaat, 1526'da Şeyzer nahiyesinde iki şube halindeydi. Bölgedeki Ekrad taifesi arasında İzzeddinli'ye tabi üç cemaatten biri Çobi adını taşıyor. Bu Çobi cemaati, Boz-Ulus arasında gördüğümüz Çobu (Çöpü) cemaatinden gelmektedir. Bilindiği gibi Çobu cemaati, Çöplü Avşarının akrabasıdır.

Halep Avşarlarının Kilis kazası ve köylerinde de yoğun olarak yer-leştiklerini yapılan çalışmalardan anlıyoruz. Diğer taraftan Halep Türk-menlerine bağlı bazı cemaatler, kuzeye doğru çekilerek burada Boz-Ulus ile yakın diyaloğa girmişlerdi. Bunlar arasında bulunan Avşarlar, II. Selim devrinde çeşitli kollara ayrılmıştı. Bunlardan Mehmet Kethüda'ya tabi oba, 804 vergi nüfuslu kalabalık bir teşekküldü. Kazıklı Avşarı 130, Kara Mah-mut Kethüda'ya bağlı oba 131, Hacı Kethüda'nın emrindeki oba 57 ve Duymuş Kethüda'ya bağlı olan ise 41 vergi nüfusluydu. Ayrıca, biri 367, diğeri 109 vergi nüfuslu Köpekli Avşarına ait iki oba bulunmaktaydı.

Müstakil Avşar oymağına gelince, bu oymak 16. Yy'ın 2. Yarısında 158 vergi evden ibaretti. Yukarıda bahsedildiği gibi Memlukler zamanında dirlik tasarruf eden bu oymak, Osmanlılar zamanında da bu dirliğini koru-muştur. Nüfusu artan Avşar oymağının başındaki bey aileleri diğer bütün boylarda olduğu gibi ortadan kalkmış ve yerlerini obaları idare eden kethü-dalar almıştır. İşte bunların başında 1579-80 yılında Recep, Bahri ve Küçük Minnet adlı kethüdalar bulunmaktaydı. Bunlardan Recep ve oğulları öyle kudretli idi ki 17. Yy'da Afşarlar, çoğu zaman Osmanlı belgelerinde Recepli Avşarları diye tanınmışlardır. Bunlar, Zamantı bölgesinde yaylaya çıkıyor-lardı. Afşarlar, Receplilerin liderliğinde 1687 yılında Avusturya'ya yapılan sefere çağrıldıkları gibi 1690 yılında yapılan sefere de 200 atlı ile katıldılar.

Avşar oymağının obaları şunlardı : 1- Recepli Avşarı (Alt kolları Ak-ça Ali, Beğ-Denizli, Dodurlu/Doduryan, Sarı-Hacılı, Saru-Hanlı, Sarı-Sindli/Sarı-Seydili, Taş-Oğlu/Taşlı-Uşağı, Kara-Budak, Hobalı/Obalı, Mahmud-Oğlu/Sofular), 2- Bahrili 3- Kara Gündüzlü (Alt kolu Ağanlı'dır).


5.1. Bozulus Türkmenleri
2- Boz-Ulus Türkmenleri : Boz-Ulus, iki kümeden oluşan bir top-luluktu. Bunlar, asıl Boz-Ulus olarak bilinen ve Ak-Koyunlu kalıntısı olan Diyarbakır Türkmenleri ile Dulkadırlı Türkmenleridir. Ayrıca Halep Türk-menlerinden olan bazı cemaatler de bu topluluğun asıl Boz-Ulus grubu içerisinde yer almıştır. Halep Türkmeni cemaatlerinin henüz erken devirlerde Ak-Koyunlu devletinin emrine girerek bölgede yaşayan ve siyasi faaliyetle-re katılan gruplar oldukları görülüyor.

1588'de Boz-Ulus ileri gelenlerine ve bunlardan Avşarların başında bulunan Cihan Şah Kethüda'ya gönderilen bir hükümde, şakilik yapan eski Deyr ve Rahbe beyi Abdurrahman'a kanılmaması ve onun yakalanması için gayret gösterilmesi istenmektedir. Bu ifadeden Avşarların Boz-Ulus içinde ve bölgede etkin bir konumda oldukları anlaşılıyor.

Avşarların asıl Boz-Ulus içindeki varlığı zayıftı. Nüfusun büyük ço-ğunluğu Dulkadırlı grubundaydı. Üstelik Avşarlar, ana boy adını taşıyanların yanında çeşitli obalar tarafından da temsil edilmiştir. Boz-Ulus'taki Avşar obaları şunlardı :

◦Avşar
◦Alplı
◦Burhanlı
◦Çeçeliler
◦Çobu
◦Toyran
◦Gündüzlü
◦Karamanlı
◦Kut-Beğili
◦Köçekli
◦Musacalı
◦Tecirli
◦Bab-ı Altun.
Avşarların her iki kümesindeki gruplarından bazıları Boz-Ulus'un 17. yy başlarında Orta Anadolu'ya göç eden teşekkülleri arasında bulunmuş ve çoğunlukla Karaman'da yurt tutmuşlardır. Yerlerinde kalanlar ise genel-likle Halep Türkmenlerine mensup olanlardı. Bunlara Boz-Ulus Mandesi adı verilir. Bunlar 1691 yılında Yeni-İl'deki Avşarlarla beraber Rakka'ya iskan edildilerse de bir kısmı Batı Anadolu'ya kaçtılar. 1716'da Balıkesir'in Mihalıç kazasında görülen Köpekli Avşarları bunlardandır. Geriye kalanların önemli bir kısmı ise Şah Abbas devrinde İran'a gitmiştir.


5.1. Dulkadırlı Eli
3- Dulkadırlı Eli : Dulkadır sahasında bulunan Avşarlar, aslında Kuzey Suriye Avşarlarının bir koludur. Dulkadırlı Avşarları, Maraş civarına çıkıp Bayat ve Beydili boyları ile birlikte Dulkadır Beyliği'ni kurmuşlardır. Bunlar, Maraş, Kozan, Kadirli, Yeni-İl ve kısmen Kırşehir ve Boz-Ok'ta ya-yılmışlardı. Bunların en önemlisi Maraş bölgesindeki İmanlı Avşarı idi. İmanlılar, 16. Yy'ın birinci yarısında 27 obadan oluşuyordu ve genellikle obaları idare eden kethüdaların adıyla anılıyorlardı.

Maraş tahrirlerinde Avşar oldukları kaydedilmiş olan obalar şunlardı : Afşar-ı Bedin, Alemli, Alişirli, Anızmanlı, Avşar Çakal, Avşar Yörüğü, Av-şar, Aydoğmuşlu, Bahrili, Bahşayışlı, Balaban, Beylikli Avşarı, Bostancı, Bucak, Burhanlı, Çiğdemli, Çöplü, Deliler, Derzilü, Eğri Hacılı, Elsüz Oğlan-ları, Faydalı, Gündüzlü, Hoca Fakihli, İbrahim Fakihli (Kayseri Pınarbaşının Büyük Kuyuluca mezrasında. Maraş Tahrir Defteri II, s.695), İman Oğlu, İmanlı, İsalı, İvaz Hacılı, Kara Halilli, Kara Musalı, Karamanlı, Kemallı, Kızıl Sultan Oğlu, Kozanlı, Köpekli, Köseli, Kuş Kıran, Kutlubeyli, Kürtül, Kütük-lü, Nacaklı, Obalı, Okçu Karacalı, Pekmezli, Sadaka Demircili, Salmanlı, Sarı Fakihli, Sarı Hacılı, Saruhanlı, Sofuoğlu, Söylemezli, Süleymanlı, Şuayıblı, Terkeşli, Tur Ali Hacılı, Usanlı, Yahşihanlı, Zekeriyalı.

Burada şu hususu da belirtelim. Maraş tahrirlerinde adı geçen ce-maatlerin çoğunluğu Karamanlı, Salmanlı, Kemallı, İmanlı ve az da olsa diğer Avşar oymaklarına mensup obalardan oluşmaktadır ki bu bize eski Dulkadır sahasının büyük bir bölümünün Avşar kökenli olduğunu gösteri-yor. Üstelik günümüzde Maraş civarında yapılmış olan kültür araştırmala-rında bölgede söylenen ağıtların "Avşar Ağıtları" olarak adlandırılması bu hususu teyid etmektedir.

İmanlı'nın Bedil Afşarı ve bir çok obaları Suriye çölünde kışlayıp, Maraş civarında yaylamaktaydılar. Diğer bir kısmı ise Çukurova'da Kınık ve Özer bölgesi ile Lazkiye civarında bulunuyordu. İmanlı'dan bir kısım obala-rın da Diyarbakır'da bulunduğu görülüyor. İmanlı'dan bazı obalar 16. Yy'ın ikinci yarısında bulundukları yerlerde yerleşik hayata geçmiştir. 1563-64 tarihli bir defterde onlardan bir bölüğün Antep şehri dolaylarında bazı köy-lerde iskan olduklarını öğreniyoruz. İmanlı'dan önemli bir bölüm ise İran'a gitmiştir. Kadirli'deki Afşarlar ise iki küçük obadan oluşuyordu. Biri 41 vergi evlik Afşar obası Andırın'da kışlıyor ve çiftçilik yapıyor, 41 evlik diğer Afşar obası ise Geçlik adlı bir gruba bağlı bulunuyordu. Boz-Ok bölgesine gelince, tahrirleri yandığı için buradaki Avşarların 16. Yy'daki durumları tam olarak bilinmiyor. Sadece birkaç oba görülüyor.

. Yeni-İl Türkmenleri

4- Yeni-İl Türkmenleri : Halep ve Dulkadırlı Avşarlarının birleş-mesi sonucu oluşmuştur. Yeni-İl'deki Boynukısalı Gündüzlü'nün, Deliler ve Sekiz, Köpekli Avşarının; Bedil, Taif ve Kızıl Süleymanlı İmanlı Avşarının obalarıdır. Bunlardan kalabalık olan Bedil Avşarı, Yeni-İl'in dağılması üzeri-ne göç edip Ankara'nın Bala kazasında yurt tutmuştur. Yeni-İl'e bağlı Afşar oymakları, 1691 yılında Boz-Ulus Mandesi Avşarlarıyla birlikte Rakka'ya iskana gönderildiler. Boz-Ulus'a bağlı olanlar batıya kaçmalarına rağmen Yeni-İl'e bağlı Afşar ve Torunları oymağı Rakka bölgesindeki Tel Şammar ve Tel Zivan çevresinde yerleşti. Bu bölge (Sacur suyunun Fırat'a döküldü-ğü yere kadar uzanan ova) hala Afşar Bucağı adını taşır.

Sis : Bunlar da aslında Kuzey Suriye Avşarlarının bir koludur. Memluklerin Sis bölgesini fethi sonrası (1375) buraya gelip yerleşmişlerdir. Bunlar, Osmanlı-Memluk ve Ramazanlı-Memluk çekişmelerinde Memluk tarafında yer almışlar ve Memluklerin, Çukurova'da uzun zaman tutunma-larına sebep olmuşlardır. 1519 yılında 28 obaya ayrılmış olan Sis Avşarları, muhtelif ekinliklerde çiftçilik yapıyorlardı. Sis Avşarlarının önemli bir bölümü zamanla yurtlarını terk ederek Anadolu'nun çeşitli yerlerine dağıl-mışlardır.

Sis Avşarlarının obaları şunlardı : 1- Alembeyli, 2- Aydoğmuşlu (alt kolları Alp Ağıl Oğlu, Bahşayışlı, Canbaz, Çandık ve Kara Mehmetli'dir), 3- Aydoğmuşlu Oğlanları, 4- Bay Temürlü, 5- Bostancı, 6- Doyranlı (alt kolu Harikli'dir), 7- Elsüz Oğlanları, 8- Garib Şahlı, 9- İsalı, 10- Paşalı, 11- Saitli, 12- Süphanlı, 13- Tur Ali Hacılı, 14- Uzun İsa Oğlu, 15- Yahşi Hanlı, 16- Yemlihalı, 17- Zekeriyalı.

6- Danişmendlü Türkmenleri : Danişmentli Beyliğinin bakiyeleri olduğu düşünülen Danişmentli aşireti Asıl Boz-Ulus (Ak-Koyunlu bakiyesi) cemaatlerindendi. Bu cemaat, Aydın, Karaman ve Ankara civarında yayıl-mıştı.

Kaynak : Adnan Menderes Kaya (Avşar Türkmenleri)